در فصل سوم سریال پربیننده «نیلوفر سفید»، شخصیت‌های اصلی وارد استراحتگاه مجللی می‌شوند که در آن از مهمانان می‌خواهند موبایلهایشان را خاموش و تحویل دهند؛ یعنی به اصطلاح تحت «سم‌زدایی» دیجیتال قرار بگیرند. برای بسیاری، قطع ارتباط به صورت کامل با دستگاه‌های دیجیتالی ممکن است کار جذابی به نظر برسد، ولی این ایده یعنی فاصله گرفتن از فنآوری دیجیتال، خارج از دنیای تخیلی «نیلوفر سفید» هم برای «بازتنظیم» مغز محبوبیت زیادی پیدا کرده است. امروزه افراد می‌توانند با ثبت‌نام در اردوهای آخر هفته یا سفرهای یک‌هفته‌ای مجلل، یا با نصب برنامه‌های کاربردیِ رو به گسترشی که به شکلی طنز‌گونه ادعا می‌کنند در ترک سایر برنامه‌ها کمکتان می‌کنند، سم‌زدایی فناوری را تجربه کنند. ولی چیزی که واقعا منطقی است از خودمان بپرسیم این است: آیا سم‌زدایی دیجیتال واقعاً مؤثر است، یا صرفاً یکی دیگر از چیزهایی است که در دنیای سلامتی مد می‌شود تا از مشکلات واقعی‌مان غافل شویم؟

قبل از جواب دادن به این سئوال، اول اجازه دهید سم‌زدایی دیجیتال را تعریف کنیم. برای بیشتر افراد، سیم‌زدایی دیجیتال احتمالاً به معنی کنار گذاشتن کامل تمام فناوری‌های دیجیتال برای مدت زمان مشخصی است. اما غیر از این تعریف افراطی و کلی، سم‌زدایی دیجیتال می‌تواند شامل کنارگذاشتن نسبی فناوری‌ها یا قابلیت‌های دیجیتال خاصی هم باشد؛ مثل کنار گذاشتن شبکه‌های اجتماعی، یا یک اپلیکیشن خاص که بیش‌ازحد از آن استفاده می‌کنید، یا شاید حتی اینکه فقط اعلان‌های موبایلتان را خاموش کنید همگی می‌تواند جزئی از سم‌زدایی دیجیتال در نظر گرفته شود. دلایل زیادی می‌تواند برای توجیه سم‌زدایی دیجیتال ارائه شود، اما به نظر می‌رسد، بسیاری تا حدودی با انگیزه کنار گذاشتن عادت‌های بد، بازپس‌گیری کنترل توجه، و صرف زمان کمتر پای صفحه‌نمایش و داشتنِ وقت بیشتری برای فعالیت‌های پربارتر اینکار را می‌کنند.

روی آوردن افراطی و رو به رشد مردم به سمت سم‌زدایی دیجیتال لزوماً به معنی مؤثر بودنش نیست. قطعا، به صورت آنلاین می‌توانیم شواهد زیادی را مبنی بر موثر بودن این کار پیدا کنیم – به عنوان مثال افرادی که به یک اپلیکیشن سم‌زدایی دیجیتال امتیاز پنج ستاره می‌دهند تا افراد دیگری که روی سرِ اردوی بدون‌فناوریِ که شرکت کرده‌اند قسم می‌خورند. گرچه این شواهد می‌توانند قانع‌کننده باشند، اما از طرف دیگر در هر یک از آنها می‌تواند سوگیری‌هایی وجود داشته باشد. به عنوان مثال، فردی که پول زیادی صرف یک مداخله سم‌زدایی دیجیتال کرده است، ممکن است به دلیل هزینه زیادی که کرده، اینطور فکر کند که پولش را خوب خرج کرده است. برای بررسی موثر بودن سم‌زدایی دیجیتال و رویکردهایی که واقعاً ارزش وقت گذاشتن و هزینه کردن دارند، لازم است تا شواهد علمی دقیقی در اختیار داشته باشیم که ترجیحاً مبتنی بر مطالعات تجربیِ کنترل‌شده است. پس اجازه دهید بررسی کنیم، این مطالعات چه می‌گویند؟

اگر بخواهیم پاسخ سئوال کلیدی در مورد اثربخش بودن سم‌زدایی دیجیتال را به صورت خلاصه بدهیم، باید بگوییم: «بله، می‌توانند مؤثر باشند.» گرچه به شواهد بیشتری نیاز داریم، ولی برخی مطالعات تجربی نشان می‌دهند، فاصله گرفتن از شبکه‌های اجتماعی می‌تواند تأثیرات روی بر سلامت روان داشته باشد. همینطور، یک مطالعه نشان داده است که کاهش تعداد و دفعات دیدنِ اعلان‌های مربوط به گوشی می‌تواند استرس را کم کرده و بهزیستی را افزایش دهد. تعدادی از مطالعات هم مزایایی را در کاهش یا ترک کامل استفاده از تلفن‌های هوشمند برای مدتی مشخص شناسایی کرده‌اند. نکته قابل توجه در این شواهد آن است که این تأثیرات از آزمایش‌های تجربی آینده‌نگر به دست آمده است؛ یعنی در آن شرکت‌کنندگان به‌طور تصادفی یا در گروه تحت نوعی سم‌زدایی دیجیتال یا در گروه کنترل قرار می‌گیرند و سپس میزان اثربخشی آنچه می‌خواهند بررسی کنند بین دو گروه اندازه‌گیری می‌شود. این نوع مطالعات به عنوان بالاترین استاندارد برای ارائه شواهد مربوط به اثر‌بخشی واقعی یک مداخله در نظر گرفته می‌شوند.

علی‌رغم این نتایج امیدوارکننده، نکته قابل توجه دیگر این است که تا کنون هیچ شواهدی مبتنی بر مؤثر بودن سمزدایی‌های دیجیتالی کوتاه و یا به صورت کامل به دست نیامده است. بنابراین، چندان مشخص نیست که تورها و کمپ‌های بازگشت به طبیعت بدون فناوری در آخر هفته‌ها ارزش هزینه کردن و این همه سروصدا را داشته باشند. در بیشتر تحقیقات، افراد همین که  از یک برنامه خاص در موبایلشان استفاده نکنند یا فقط تصمیم بگیرند تا از موبایل کمتر استفاده کنند، به جای اینکه به صورت کامل تمام وسایل دیجیتالی را کنار بگذارند، برایشان موثر بوده است. این سمزدایی‌های جزئی می‌تواند اثربخش باشد و اثرش از یک هفته تا حدود یک ماه می‌تواند دوام داشته باشد. نکته قابل توجه این است که به نظر می‌رسد وقتی افراد به مدت دو هفته یا بیشتر چنین سم‌زدایی‌هایی را ادامه می‌دهند، اثراتش قابل اتکا‌تر خواهد بود. (طول مطالعاتی که سم‌زدایی دیجیتال هیچ اثر مثبت خاصی به همراه نداشت، معمولاً کمتر از یک هفته انجام شده است.)

دلیل دیگری که چندان به دوره‌های آخر هفته فانتزی و مجلل سم‌زدایی دیجیتال نمی‌توان خوش‌بین بود این است که به نظر می‌رسد کاهش نسبی استفاده از فناوری، اگر اثربخش‌تر از پرهیز کامل از فن‌آوری نباشد، به هیچ عنوان کمتر از آن نخواهد بود. به عنوان مثال، در یک مطالعه بزرگ در آلمان، افرادی که قبول کردند استفاده از موبایلشان را در طول یک هفته به یک ساعت در روز کاهش دهند، از نظر سلامت و بهداشت روان پیشرفت و بهبودی معادل افرادی که یک هفته به طول کامل از موبایلهایشان استفاده نکرده بودند، تجربه کردند. این اثربخشی در گروه افرادی که فقط یک ساعت استفاده از دستگاه‌های دیجیتالی را کاهش داده بودند پایدارتر از افرادی بود که به طور کامل آنرا کنار گذاشته بودند، شاید به این دلیل که کاهش استفاده از موبایل خیلی آسان‌تر از کامل کنارگذاشتنش است.

در کل، شواهد موجود نشان می‌دهد، تغییرات کوچک‌تری مثل کاهش زمان نگاه کردن به صفحه‌نمایش دیجیتال – یا کنار گذاشتن یک اپلیکیشن مشکل‌ساز، یا کاهش استفاده روزانه از تلفن – احتمالا روش‌های مؤثرتر و پایدارتری نسبت به کنار گذاشتن کامل استفاده از فن‌آوری برای مدت زمان مشخصی، برای تمرین سم‌زدایی دیجیتال باشد. باید این نکته را اضافه کنیم که وقتی با افراد دیگر اوقات می‌گذرانید، همین موضوع باعث می‌شود تا زمان‌هایی که موبایلتان را کنار می‌گذارید، نتوانید کار دیگری کنید. ما متوجه شدیم، وقت گذاشتن چه با دوستانی باشد که با هم یک وعده غذایی می‌خورید یا با والدینی که با هم به موزه می‌روند، به طور کلی افرادی که با هم در فعالیت‌ها شرکت می‌کنند، وقتی تلفن‌هایشان را کنار می‌گذارند، احساس بهتری دارند.

لینک مقاله:

Curious about a digital ‘detox’? Here’s what you should know | Psyche Ideas